WORMERVEER – In juni en juli 2024 is reeds aangegeven dat in de gemeente Zaanstad de besmettelijke Iepziekte was aangetroffen. In juni 2024 werd er gesproken over de ziekte bij bomen in de Wibautstraat, op het Hembrugterrein in Zaandam en langs de Wandelweg in Wormerveer. Een maand later was er, naast de gemeente Castricum, wederom Iepziekte in straten in de gemeente Zaanstad, waar tevens werd gemeld dat de gemeente Zaanstad in 2023 nogal wat Iepen heeft verwijderd die besmet waren met de Iepziekte.
Iepziekte in Zaanstad
De gemeentelijke site van de gemeente Zaanstad heeft gemeld dat bomen belangrijk zijn voor een fijne en gezonde stad. Daarnaast houden bomen water vast, geven schaduw bij hitte en brengen natuur en sfeer in de wijken. Om de bomen van de gemeente gezond te kunnen houden, worden de bomen periodiek gecontroleerd. Maar net zoals bij mensen, kunnen bomen ook ziek worden.
De gemeente meldt dat er geconstateerd is dat een aantal Iepen in het Noordsterpark in Wormerveer last hebben van de Iepziekte. Deze ziekte wordt veroorzaakt door de Iepenspintkever, die een schimmel bij zich draagt. Indien de boom besmet raakt zal hij als reactie op de schimmel vaten in de boom afsluiten, waardoor de sapstroom zal stoppen. Op het moment dat dit gebeurt, zal de boom afsterven.
Door het stoppen van de sapstroom – als verdediging tegen de schimmel – zullen eerst de bladeren in de top verwelken – en dus afvallen – en later zullen hele takken het patroon van afsterven laten zien, om tenslotte over de hele boom uit te spreiden. De boom zal dood gaan aan de schimmelinfectie, wat bij sommige bomen al binnen enkele weken kan optreden.
Besmettelijk en dodelijk
Volgens bepaalde bronnen – en vaak ook kwekers – is de Iepziekte een zeer besmettelijke en dodelijke schimmelinfectie die de bomen van het geslacht Iep (‘Ulmus’) aantast. De ziekte wordt veroorzaakt door de agressieve schimmels Ophiostoma ulmi en Ophiostoma novo-ulmi. Dit zijn 2 nauw verwante, destructieve schimmelsoorten die de Iepziekte veroorzaken.
Beide schimmels groeien in de houtvaten van de boom, waardoor deze ‘verstopt’ raken en de boom door watergebrek en een gebrek aan voedingsstoffen snel verwelkt en afsterft. De schimmel Ophiostoma ulmi was de veroorzaker van de eerste golf – in de periode van 1910 tot 1940, terwijl de Ophiostoma novo-ulmi de veroorzaker is van de tweede, huidige golf vanaf 1970. Volgens bepaalde gegevens zou de eerste schimmel matig agressief zijn – en waren oudere gekweekte Iepenrassen resistent – en de tweede schimmel extreem agressief en verbreekt de resistentie.
Niet te genezen
Volgens bepaalde sites van kwekers is een Iep die besmet is met de Iepziekte niet meer te genezen, maar is de ziekte, middels strenge maatregelen, wel beheersbaar. Belangrijk advies wat afgegeven wordt, is dat men een zieke boom zo snel mogelijk kapt en het hout afvoert om verspreiding naar andere bomen te voorkomen. Aangetaste bomen moeten direct worden geveld, waarna het hout versnipperd, geschild of verbrand moet worden om te voorkomen dat de Iepenspintkever zich in het dode hout voortplant.
Daarnaast kan de schimmel zich ook verspreiden via de wortels en daar ‘overspringen’ naar de Iepen in de omgeving. Normaal gesproken kan men dit stoppen door sleuven te graven tussen de zieke en gezonde bomen of in het extreme geval zelfs de gezonde bomen in de omgeving preventief te verwijderen. Daarnaast kan men gezonde Iepen preventief inspuiten met een biologisch middel als Dutch Trig, wat het afweersysteem van de boom stimuleert en de boom voor een seizoen bescherming biedt tegen de schimmel.
Wetgeving
Een andere mogelijkheid is om gekweekte bomen – de zogenaamde cultivars – te planten, maar dan moet het wel duidelijk zijn of de bomen bestand zijn tegen de huidige schimmel Ophiostoma novo-ulmi. De site van Boomzorg had in juni 2024 een artikel over de Iepziekte met de titel ‘Amsterdam en Noord-Holland roepen boomverzorgend Nederland te helpen om iepziekte te voorkomen’, waarin over de ziekte wordt gesproken. Tevens wordt er wat verteld over de Nederlandse wetgeving rondom de Iepziekte.
Gemeld wordt dat de Nederlandse wetgeving in dit dossier voornamelijk lokaal geregeld is (op dat moment in 2024) via de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) en specifieke kapverordeningen. Daarnaast is er een landelijk Besluit bestrijding Iepziekte, dat eigenaren de verplichting oplegt om zieke bomen direct op te ruimen om verspreiding te voorkomen.
In de regels zit een kap- en opruimplicht, waarin wordt aangegeven dat zieke en dode iepen vaak binnen strenge termijnen – lees binnen 3 weken na constatering – gekapt en afgevoerd moeten worden. Dit is nodig om te voorkomen dat de Iepenspintkever eitjes legt in het dode hout. Daarnaast is het streng verboden om ongeschild Iepenhout (of Iepenbrandhout) op te slaan of te vervoeren want de kever kan in dit hout overleven.
Volgens de regels moet gekapt hout binnen 8 dagen versnipperd of verbrand worden. Op het moment dat iemand een zieke iep aantreft in de tuin of op straat, is men verplicht dit te melden bij de gemeente. Er moet hierbij wel gemeld worden dat de regels per gemeente kunnen verschillen. De gemeente Zaanstad laat op haar gemeentelijke site weten dat voor de zieke bomen die gekapt worden, nieuwe bomen worden aangeplant.
(Bronnen: Gemeente Zaanstad, gemeente Bloemendaal, Groentechniek Klomp, Forest Research, AD, Boomzorg, zaanstad.nieuws.nl, Khamakar News Agency)
Henny AJ Kreeft (Stichting De Groene Mantelzorger)
Onafhankelijke (Burger) Journalistiek
© Khamakar News Agency / 02.06.2026
