DRACHTEN – Op 20 februari 1909 was er een ingekomen stuk in het Algemeen Handelsblad over ‘Het Melktoezicht te Amsterdam’. Het was een reactie op een ander artikel dat dagen eerder was geplaatst in één van de landelijke kranten. De schrijver had in het artikel over het vetgehalte van de melk, over de nodige zorg van de dieren en het feit dat melkvee regelmatig van de hand ging omdat de melk niet de juiste samenstelling had.
In het Noorden
Dit verhandelen van het melkvee op de markten werd in Friesland gedaan maar ook in Noord-Holland. Daarbij wordt tevens gesproken over de ‘Amsterdamse Gezondheidsdienst’ die er niet was voor de melkinrichtingen, niet voor de slijters maar voor de ingezetenen. Het is een flink artikel maar verder op in het stuk wordt gemeld over ‘onderzoek naar ziek vee’ wat zou moeten gebeuren door de melk biochemisch te onderzoeken. Echter dit onderzoek zou niet kunnen in een Gezondheidsdienst als in Amsterdam en er wordt naar onderzoek gewezen van het Rijksseruminstituuut in Rotterdam.
Enkele dagen later staat er weer een ongeveer hetzelfde artikel in het Algemeen Handelsblad (23 februari 1909). In de Leeuwarder Courant van 24 maart 2011 was sprake van een korte melding dat Mond- en Klauwzeer in aantocht zou zijn. In deze laatste krant werd op 2 april 1919 in een artikel gesproken over de Algemene Ledenvergadering van het Friesch Rundveestamboek in café Spoorzicht (Leeuwarden). Zaken over de contributie en de gezondheid van de dieren werden besproken, maar een belangrijk agendapunt was het voorstel om het bestuur te machtigen tot het aangaan van een overeenkomst met de Bond van Coöperatieve Zuivelfabrieken in Friesland om gezamenlijk de Gezondheidsdienst voor Vee in te stellen. Hetzelfde voorstel kwam enkele dagen later in een kort bericht in de Amstelbode (10 april 1919), waarbij tevens werd aangegeven dat de Gezondheidsdienst zou komen te staan onder leiding van hygiëneconsulent, de heer Veenbaas.
Daarna gaan de acties sneller en komt het Nederlandsch Landbouw Weekblad (13 november 1920) met het bericht dat in het voorjaar van 1919 de Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland ‘in het leven is geroepen’ met als doel de bevordering van de gezondheidstoestand van de veestapel en een goede melkwinning. In 2020 was er het eerste jaarverslag van de dienst met de melding dat 9 zuivelfabrieken waren aangesloten. Belangrijk in die tijd was de Tuberculosebestrijding. Daarna volgden de jaarverslagen met steeds verdere uitbreiding van de werkzaamheden, zoals de aansluiting tot 13 bedrijven in de periode van 1 mei 1920 tot 1 mei 1921, waarbij 26.000 dieren zijn onderzocht. Om de hele provincie te kunnen onderzoeken zouden 200.000 melkkoeien onderzocht moeten worden en 100.000 stuks jongvee, wat op dat moment iets te veel was. Wel was doorgevoerd dat de Gezondheidsdienst voor Vee de plaats in zou nemen bij controles van een melkcontrolestation (bericht Nieuwe Rotterdamsche Courant).
Ook werden de resultaten van de onderzoeken besproken in de jaren daarna over ‘De bestrijding van tuberculose onder het vee’ (de heer Veenbaas bij de Maatschappij voor Diergeneeskunde (Algemeen Handelsblad van 22 oktober 1921). In 1926 is er al weer sprake van het 7e Jaarverslag, waarbij het nog steeds over hetzelfde onderwerp gaat. Het bleek dat in 1929 66 zuivelfabrieken waren aangesloten, waarvan Marrum de eerste was. Het jaarverslag van de periode 1929 – 1930 liet mooie resultaten zien en veel onderzoek gedaan onder het vee, waardoor het Algemeen Nederlandsch Landbouwblad een artikel kon beëindigen met de opmerking dat ‘Uit alles blijkt, dat de Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland goed georganiseerd en in bekwame handen is’. In andere kranten werd gemeld dat Friesland een voorbeeld kon zijn voor andere provincies.
En het ging steeds beter met de Gezondheidsdienst in Leeuwarden, onder meer ook door de bevordering tot doctor in de veeartsenijkunde van A.H. Veenbaas, directeur van de dienst, op het proefschrift ‘Diagnostiek en bestrijding van abortus-Bang in Friesland’ (juni 1935). In februari 1943 kwam De Standaard met het artikel dat er in elke provincie een Gezondheidsdienst van Dieren moet komen met een eenvoudig uitgerust laboratorium, zoals sinds 1919 in Friesland operationeel was, waarbij men in het seizoen 1943 / 1944 wilde beginnen.
Op 28 augustus 1946 werd de stichting ‘De Provinciale Gezondheidsdienst voor Dieren in Groningen’ opgericht waarin samen gingen de Gezondheidsdienst voor Vee in Groningen en de afdeling Groningen – Friesland van de ‘Vereniging voor Zuivelindustrie en Melkhygiëne’. In de media van 1949 kwam naar voren dat de heer P. Sjollema de directeur was de Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland. In 1953 kwam het bericht dat de provincie Friesland bijna tbc-vrij was. In 1954 kon men lezen dat de adjunct-directeur van de Gezondheidsdienst voor Dieren in Friesland, de heer A. van der Schaaf, benoemd werd tot hoogleraar in de Faculteit der Veeartsenijkunde aan de Rijksuniversiteit in Utrecht.
Daarna werd duidelijk hoe de diensten waren georganiseerd, zoals in een artikel van Trouw (3 oktober 1955) te lezen was, dat de Provinciale Gezondheidsdiensten sinds 1946 operationeel waren voor de strijd tegen ziekten onder de dieren. De Gezondheidsdienst voor Vee in Friesland behield haar oude naam en de andere 10 de naam van de Gezondheidsdienst voor Dieren. Dit veranderde in 1964 toen de Dienst sinds 1 mei onder het erkenningsbesluit van het Landbouwschap ging werken en de naam aangepast werd tot de Gezondheidsdienst voor Dieren in Friesland. Los van 3 bedrijven zou de provincie in 1966 abortus-vrij zijn, werk van ruim 15 jaar en heeft miljoenen gekost.
Zo kon men in 1969 melden dat de dienst 50 jaar bestond, waar bij de bijeenkomst op 2 mei in de Harmonie in Leeuwarden werd gesproken over tbc en abortus-Bang. In 1970 nam de heer Sjollema afscheid van de Dienst en werd opgevolgd door de adjunct-directeur, de heer L. van der Sluis. In de verdere geschiedenis valt te lezen dat op 15 februari 1978 – zoals de media weergaven – er gesprekken waren om een laboratorium in Drachten te openen, samen met de diensten van Groningen en Drenthe. Ruim 1 jaar later kwam het bericht dat de 3 diensten zouden samengaan.
(Bronnen: Algemeen Handelsblad / Delpher, Leeuwarder Courant / Delpher, De Amstelbode / Delpher, Nederlandsch Landbouw Weekblad / Delpher, Nieuwe Rotterdamsche Courant / Delpher, Nieuwsblad van Friesland / Delpher, Algemeen Nederlandsch Landbouwblad / Delpher, De Standaard / Delpher, Nieuwsblad van het Noorden / Delpher, Heerenveense Koerier / Delpher, Trouw / Delpher)
Henny AJ Kreeft
Onafhankelijke (Burger) Journalistiek
© Khamakar News Agency / 11.04.2026
